Grammar of Design Grand Seiko – Nghệ thuật và ngữ pháp thiết kế

Trong bài viết này, hãy cùng tìm hiểu Grammar of Design là gì và ảnh hưởng của nó đến lịch sử phát triển của Seiko nói chung và Grand Seiko nói riêng.

MỤC LỤC › Giới thiệu tổng quan Grammar of Design Grand Seiko và bối cảnh ra đời 1. Grammar of Design Seiko là gì? 2. Taro Tanaka và nghệ thuật thiết kế “Chất lượng lấp lánh” › 3 nguyên tắc chủ đạo và 9 yếu tố thiết kế Grammar of Design 1. 3 nguyên tắc 2. 9 yếu tố thiết kế › 44GS – Chiếc đồng hồ đầu tiên thể hiện Grammar of Design Grand Seiko › Grammar of Design đại diện cho “nghệ thuật vô thường” của người Nhật › Giải đáp thắc mắc liên quan 1. Grammar of Design ảnh hưởng như thế nào đến tiêu chuẩn thiết kế của Seiko? 2. Có sự khác biệt giữa Grand Seiko Style và Grammar of Design Grand Seiko không? 3. Ngữ pháp thiết kế có xuất hiện thường xuyên trên đồng hồ Seiko không? 4. Có phải tất cả đồng hồ Grand Seiko và King Seiko cổ đều tuân theo ngữ pháp này?

Giới thiệu tổng quan Grammar of Design Grand Seiko và bối cảnh ra đời

Thương hiệu Nhật Bản này đã có cách tiếp cận trong nhiều thập kỷ với vỏ máy độc đáo và mặt số tinh xảo. Phần lớn xuất phát từ Ngữ pháp thiết kế (Grammar of Design) – bộ quy tắc do Taro Tanaka khởi xướng.

Tại sao có lúc tôi gọi là Grammamr of Design Grand Seiko, lúc lại là Grammar of Design Seiko? Grand Seiko chỉ thực sự tách ra một thương hiệu độc lập vào 2019 nên khái niệm này bây giờ có thể gắn cho Grand Seiko. Thực tế vài nguyên tắc vẫn xuất hiện ở Seiko.

1. Grammar of Design Seiko là gì?

Grammar of Design là thuật ngữ dùng để chỉ nguyên tắc thiết kế của Seiko được kỹ sư Taro Tanaka giới thiệu vào năm 1962. Lấy cảm hứng một phần từ nghệ thuật cắt đá quý, Tanaka đã đi sâu vào triết lý thiết kế đồng hồ và tạo ra một khái niệm mang tên “Grammar of design”.

Tôi sẽ đi sâu vào khai thác thương hiệu đã đưa ra quy chuẩn gì trong thiết kế ở phần sau. Trước hết, phần bối cảnh lúc này quan trọng cho sự ra đời của một ngôn ngữ thiết kế.

Seiko đã sản xuất đồng hồ nội địa Nhật Bản từ 1913 và là thương hiệu có số lượng bán ra lớn nhất. Đến 1950, thương hiệu đã rất thành công tại nước nhà. Nhưng doanh số bán hàng quốc tế lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Mặc dù được chế tác hoàn toàn tốt nhưng so với các đối thủ Thụy Sỹ thì chúng chưa có sự khác biệt. Hầu như là mặt số tiêu chuẩn, đơn điệu với vỏ tròn. Trong tập đoàn lúc đó cũng không có bộ phận thiết kế nào. Đến 1956, người được cho là “nhà thiết kế” của Seiko là người chịu trách nhiệm sản xuất vật liệu in mặt số.

Trong 3 năm đầu tiên, bộ phận thiết kế của Seiko chỉ thực hiện thiết kế mặt số và vỏ đồng hồ được xử lý bởi một nhóm hoàn toàn khác.

Nhưng, mọi chuyện đã bắt đầu thay đổi vào 1959.

2. Taro Tanaka và nghệ thuật thiết kế “Chất lượng lấp lánh”

Năm đó, Seiko đã chiêu mộ được Taro Tanaka – sinh viên mới tốt nghiệp ngành thiết kế và là nhà thiết kế đào tạo bài bản đầu tiên được thương hiệu tuyển dụng.

Bằng cách tiếp cận toàn diện, Tanako đã giúp Studio của Seiko vượt ra khỏi những khuôn khổ mặt số mà bao quát toàn bộ quy trình chế tác. Theo ông, muốn vượt mặt Thụy Sỹ cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng thì làm sao những dòng cao cấp như King Seiko và Grand Seiko phải nổi bật trên kệ khi xếp cùng các đối thủ cạnh tranh.

Ông đã dành nhiều giờ tại cửa hàng Wako ở Ginza – khu mua sắm sang trọng nhất ở Tokyo để quan sát phản ứng của mọi người khi xem các sản phẩm trên kệ. Ông nhận ra rằng là đồng hồ có doanh số bán hàng tốt phải rực rỡ hơn, là phải thiết kế các góc cạnh sắc nét và bề mặt không bị biến dạng.

Ông cũng nhận ra trên bề mặt được đánh bóng hoàn hảo, sự tương tác giữa ánh sáng và bóng tối sẽ thật đẹp. Trong văn hóa Nhật Bản, tấm bình phong gấp truyền thống với bề mặt phẳng của giấy và cửa trượt Shoji cấu tạo những đường thẳng, chúng tương tác với nhau với sự thay đổi liên tục của ánh sáng tạo nên sự cá tính.

Chính vì cảm hứng từ điều này mà ông đã truyền tải vẻ đẹp đích thực trong thiết kế của Seiko, tập trung vào những đường thẳng và bề mặt phẳng tạo nên một những biểu cảm vô tận của ánh sáng và bóng tối.

3 nguyên tắc chủ đạo và 9 yếu tố thiết kế Grammar of Design

Từ ý tưởng trên, Tanako đã đưa ra 3 nguyên tắc chủ đạo và 9 yếu tố thiết kế tạo ra Grammar of Design. Ngày nay, chúng là thiết kế nền tảng cho Grand Seiko.

1. 3 nguyên tắc chủ đạo

Một là thiết kế được tạo nên từ các bề mặt phẳng và đường cong 2 chiều, tập trung chủ yếu vào bề mặt phẳng

Thay vì sử dụng bề mặt 3 chiều cong, các bề mặt sắc nét và phẳng tạo thành phần hình nón tạo nên sự tương phản giữa sáng và tối. Chính điều này tạo nên “chất lượng lấp lánh”.

Hai là Mọi thứ trên vỏ, mặt số và kim đồng hồ càng nhiều diện tích bề mặt phẳng càng tốt

Điều này đáp ứng tiêu chí tăng tính dễ đọc nhờ sự tương phản giữa các chi tiết. Song đó, mặt số và kim đồng hồ phải đa diện.

Ba là tất cả các bề mặt phải được đánh bóng như gương và càng ít biến dạng càng tốt

Nhờ sự giúp sức của kỹ thuật đánh bóng Zaratsu làm tốt nguyên tắc thứ ba này. Các bề mặt được đánh bóng, làm nổi bật các cạnh tiếp giáp giữa các mặt phẳng và mặt nghiêng. Đổ bóng tuyệt đẹp vừa có cảm giác mỏng hơn. Núm vặn được thiết kế lõm một nửa tạo sự gọn gàng và phù hợp với mọi kích cỡ tay.

Nghệ thuật ánh sáng trên các đường gờ sắc nét và đánh bóng Zaratsu

Mặc dù Đồng Hồ Hải Triều hiện đang không bán lẻ các sản phẩm Grand Seiko nhưng tôi đã chứng kiến vẻ đẹp của Zaratsu – một trong những thứ tạo nên nguyên tắc cốt lõi bề mặt như gương. Chúng đẹp đến mức mà tôi phải thốt lên đúng là đẳng cấp khi xếp gần những mẫu đồng hồ tầm trung.

2. 9 yếu tố thiết kế

Từ 3 nguyên tắc dẫn dắt trên, Seiko đã phát triển thành 9 yếu tố đặc trưng trong ngữ pháp thiết kế của họ, bao gồm:

• Cọc số vị trí 12 giờ rộng gấp đôi – Nổi bật đường thẳng từ vị trí 12 giờ đến 6 giờ, tăng khả năng quan sát ngay cả khi ánh sáng yếu.
• Cọc số thiết kế dạng hình khối hộp chữ nhật nhiều mặt – Tạo sự lấp lánh về chất lượng và tăng khả năng đọc giờ chính xác hơn.
• Bezel được đánh bóng một cách hoàn hảo – Đường gờ sắc và rõ nét giữa các bề mặt phẳng nhờ kỹ thuật đánh bóng Zaratsu.
• Bề mặt vỏ được đánh bóng sáng tráng gương – Bề mặt phẳng không bị biên dạng, các cạnh sắc nét và lấp lánh.
• Mặt số phẳng – Người dùng có thể xem thời gian ở mọi góc độ
• Núm vặn bán chìm – Đảm bảo sự vừa vặn, thoải mái với mọi kích cỡ cổ tay.
• Kim giờ và kim phút nhiều mặt – Cắt sắc nét để đảm bảo độ dễ đọc và thanh lịch.
• Đường cong bên hông vỏ – Cạnh mượt mà mà mềm các góc nhọn của vỏ máy.
• Viền và mặt vỏ nghiêng vào trong – Trông đồng hồ mỏng và đeo thoải mái hơn.

44GS – Chiếc đồng hồ đầu tiên thể hiện Grammar of Design Grand Seiko

Năm 1967, chiếc đồng hồ 44GS (4420-9000) đầu tiên ra đời do Daini Seikosha sản xuất với hình dạng vỏ mang tính cách mạng từ Grammar of Design.

Mang đầy đủ đặc điểm như bề mặt phẳng đánh bóng hoàn hảo, các cạnh vỏ nghiêng mạnh vào trong cho phép đồng hồ nằm gọn trên cổ tay. Và núm điều chỉnh đặt sâu vào vỏ giữ trọn vẹn vẻ đẹp này.

Toàn bộ tính thẩm mỹ lấp lánh, hài hòa giữa ánh sáng và bóng tối truyền tải hoàn hảo qua Grand Seiko 44GS.

Chương trình thiết kế mới của Tanaka đã dẫn đến việc kiểm soát sản xuất nghiêm ngặt hơn.

Mặc dù bây giờ Grammar of Design được truyền thông nhiều ở Grand Seiko nhưng trong trong những năm 60-70, King Seiko cũng ảnh hưởng từ phong cách thiết kế này.

Điển hình như mẫu King Seiko 5621-7030 – hiện thân của triết lý Tanaka. Nhìn từ trên xuống dưới, bezel hình tròn phẳng tối giản được đánh bóng hoàn hảo. Vỏ và vấu liền mạch tạo thành một đường cong không đứt đoạn. Ít nhất là đối với tôi, các vát phẳng nhỏ hơi hướng vào trong cảm giác trực quan chúng mỏng hơn.

Grammar of Design đại diện cho “nghệ thuật vô thường” của người Nhật

Nếu chỉ hiểu Tanaka là một nhà thiết kế, và Grammar of Design của ông là một bộ quy tắc về thiết kế, thì bạn sẽ khó lòng có thể nắm bắt được hết những tinh hoa của nó. Tanaka và “ngữ pháp thiết kế” của ông không chỉ là một phần của lịch sử Grand Seiko mà còn là đóng góp to lớn đối với nền nghệ thuật Nhật Bản.

Đầu tiên, ta cần phải hiểu cách người Nhật nhìn nhận về nghệ thuật. Theo triết gia Keiji Nishitani, có hai hình thức nghệ thuật chính: Đấu tranh cho sự trường tồn (phương Tây) và chấp nhận sự vô thường của thời gian (Nhật Bản).

Nghệ thuật phương Tây cố gắng phủ nhận tính tạm thời vốn có của nó, để rồi lại chứng minh rằng không điều gì thắng được lớp phủ của thời gian. Ngược lại, thay vì cố gắng phủ nhận thời gian, nghệ thuật của người Nhật lại chấp nhận nó như một nét đặc biệt.

Khi phân tích những yếu tố cốt lõi, ta có thể thấy nhà thiết kế Tanaka hiểu sâu sắc về cách nhìn nhận nghệ thuật mà triết gia Nishitani truyền đạt. Tanaka không dựa vào vật liệu và trang sức đắt tiền để khiến những chiếc đồng hồ Grand Seiko trở nên rực rỡ và xa xỉ. Thay vào đó, ông dựa vào hình dạng, đường nét và kỹ thuật Zaratsu để làm nổi bật những chiếc đồng hồ của mình.

Có thể ví “ngữ pháp thiết kế” trên đồng hồ Seiko giống như nghệ thuật cắm hoa Ikebana của người Nhật. Với Ikebana, người nghệ nhân sẽ lựa chọn một vài bông hoa, đặt trong bình gốm thủ công và “đóng khung chúng” ở một vị trí phù hợp trong tokonoma.

Vẻ đẹp của những tác phẩm Ikebana đến từ cách bày trí bố cục, cũng như cách chúng tương tác với không gian và môi trường xung quanh. Cả Ikebana và “ngữ pháp thiết kế” của Seiko đều tô điểm vẻ đẹp của vật thể thông qua cách mà chúng tương tác với môi trường xung quanh.

Grammar of Design không chỉ là một bộ quy tắc về cách thiết kế sản phẩm, mà còn là cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với thiết kế đồng hồ khi lấy bản sắc và triết lý Nhật Bản làm cốt lõi. Sau khi Grammar of Design ra đời, Tanaka đã tái định nghĩa chế tạo đồng hồ là một ngành nghệ thuật của Nhật Bản, cũng như nâng tầm thiết kế của Grand Seiko. 

Giải đáp thắc mắc liên quan

Là kim chỉ nam cho các thiết kế quan trọng của Grand Seiko, King Seiko. Câu chuyện này cũng dấy lên sự tò mò liệu sự ảnh hưởng của chúng với Seiko trung cấp.

1. Grammar of Design ảnh hưởng như thế nào đến tiêu chuẩn thiết kế của Seiko?

Grammar of Design đã định hướng cho các hoạt động thiết kế của Seiko trong khoảng thời gian từ năm 1962 đến cuối những năm 1970. Tiêu chuẩn này được áp dụng lần đầu tiên trên dòng sản phẩm cao cấp của Seiko, nhưng sau đó nó đã lan tỏa và xuất hiện trên nhiều bộ sưu tập khác.

Bạn có thể nhận ra nét chấm phá của Tanaka trên nhiều mẫu Seiko mang tính biểu tượng trong thời kỳ đó, bao gồm Lord Matic, 6139 Pogue hay 6138 Bullhead.

Mặc dù Grammar of Design không phải là thiết kế thương hiệu nổi bật nhất, nhưng nó góp phần không nhỏ để đưa tên tuổi của Seiko lên vị thế của một gã khổng lồ trong ngành công nghiệp đồng hồ như hiện tại.

2. Có sự khác biệt giữa Grand Seiko Style và Grammar of Design Grand Seiko không?

Như tôi đã đề cập ở trên, Grammar of Design là triết lý dẫn dắt và định hình phong cách cho những thiết kế tiếp theo.

Đến nay, Grand Seiko 9S tiếp nối điều này dưới sự giúp sức của nhà thiết kế Nobuhiro KOSUGI – ông gia nhập vào Grand Seiko vào 1993, làm việc và phát triển thiết kế, tập trung chủ yếu vào thương hiệu xa xỉ Grand Seiko.

Đến 1955, dòng Grand Seiko 9S5 được thiết kế dựa trên tiêu chuẩn GS mới, có thể gọi là Grand Seiko Style. Đây là dự án khởi động xem xét cách thức chế tạo Grand Seiko trong tương lai và Nobuhiro KOSUGI thiết kế và giám sát.

Từ quan điểm của khách hàng, dây da dễ bị hỏng và họ phải tốn một khoản tiền để thay thế, trong khi đó nhu cầu dây kim loại có độ bền cao ngày càng lớn. Đó là lý do mà thương hiệu đã chế tạo ra chúng.

Ý tưởng của Grand Seiko Style là “sự tối thượng của truyền thống” dựa trên chủ đề “Sự tinh túy của những điều cơ bản”. Đồng hồ được thiết kế với một diện mạo khác với ấn tượng mạnh, thực hiện bởi những người thợ thủ công.

Về mặt thiết kế có một số thay đổi nhỏ:

• Các vạch chỉ giờ ở các vị trí 6, 9 và 12 giờ tăng nhẹ chiều rộng tạo cấu trúc ấn tượng
• Tám vạch chỉ giờ còn lại làm mỏng hơn làm nổi bật các đường chéo của mặt số và tăng tính dễ đọc giờ.
• Kích thước cửa sổ lịch tăng lên một chút để tăng khả năng đọc giờ

Độ vừa vặn vẫn được đảm bảo theo thời gian, đặc biệt là mặt sau của vỏ với vấu và cạnh mềm mại, mang lại sự vừa vặn và nhẹ nhàng.

Vì các bộ máy hiện đại hơn kéo theo kích thước vỏ máy cũng thay đổi dày hơn. Vì vậy mà các thợ thủ công đã làm gờ dạng tuyến tính, cong nhẹ vừa vặn thoải mái, bổ sung tuyệt vời cho kết cấu vỏ.

Trong một cuộc phỏng vấn, ông Nobuhiro KOSUGI có chia sẻ rằng: “Công nghệ chế tác ngày càng tiên tiến và công việc của những người thợ thủ công ngày càng mất đi. So với 40 năm trước, khi tôi mới gia nhập công ty, rõ ràng số lượng thợ thủ công đã bị giảm đi.”

Mặc dù vậy, những người thợ thủ công của Grand Seiko luôn thích thử thách, khi ông đưa vài bản phác thảo cho hỏi họ “Cái nào khó nhất” nhưng họ đều trả lời “Cái này dễ”. Quả thực, họ đã làm được và ông rất vui khi tinh thần nghệ nhân sản xuất thủ công vẫn còn nguyên vẹn.

Kỳ vọng là những kỹ năng này sẽ được tiếp tục truyền lại. Và cho dù thời gian bao lâu, vẫn có lĩnh vực mà robot không thể sánh được. Và Grand Seiko định hướng kết hợp tiến bộ không ngừng của công nghệ xử lý tiên tiến và công việc của những người thợ thủ công.

3. Ngữ pháp thiết kế có xuất hiện thường xuyên trên đồng hồ Seiko không?

Grammar of Design không xuất hiện trên tất cả đồng hồ Seiko. Triết lý này tạo ra để phát triển cho các dòng đồng hồ cao cấp Grand Seiko và King Seiko, mặc dù sau này khía cạnh này đã lan tỏa ra các mẫu Seiko 5 theo thời gian.

Ngay cả các mẫu của Seiko Credor – vốn được xem là 2 mặt của một đồng xu với Grand Seiko cũng không áp dụng ngữ pháp Grammar of Design này.

4. Có phải tất cả đồng hồ Grand Seiko và King Seiko cổ đều tuân theo ngữ pháp này?

Thực tế là không. Nhìn chung, thương hiệu đã rất nhất quán trong việc tuân thủ Grammar of Design. Ví dụ gần như hầu hết các mẫu Grand Seiko cổ đều có vạch chỉ giờ kép ở vị trí 12 giờ, mặt số phẳng hoặc đường viền cong.

Tuy nhiên, vẫn có một vài phiên bản Grand Seiko sản xuất chúng có vỏ bằng vàng có họa tiết, đồng nghĩa chúng không tuân theo quy chuẩn 2D. Nhưng lý do này chính đáng vì vỏ bằng vàng. Hay mẫu Grand Seiko Hi-Beat 5646-7030 và Grand Seiko Hi-Beat 5641-7000 không có kim giờ và kim phút đa diện.

Chiếc Grand Seiko Hi-Beat 5641-7000, như bạn thấy kim không đa diện

King Seiko cũng có bản dáng vỏ kỳ lạ, không có đường viền cong ở bên hông như 5626-6010, không tuân thủ theo đúng ngữ pháp thiết kế này.

Phong cách thiết kế của những năm 1970 và 1980 có phần hơi lập dị. Và có vẻ như, Grammar of Design không hoàn toàn bất di bất dịch.

Trên đây là một số thông tin về Grammar of Design – kim chỉ nam trong thiết kế của Seiko góp phần đưa tên tuổi của thương hiệu này lên tầm cao mới.

Trong phân khúc tầm trung, bạn có thể thấy một chút dáng vẻ của vẻ đẹp ngôn ngữ thiết kế này ở Seiko 5. Hay nghệ thuật đánh bóng đỉnh cao Zaratsu ở King Seiko. Nhưng ở Grand Seiko vẫn là một thứ gì đó đẳng cấp hơn.

Ngọc Yến