Đồng hồ quả quýt: Thú chơi “quý tộc” và 7 bí mật chưa từng tiết lộ

Đồng hồ quả quýt (bỏ túi) như tên gọi, chúng có kích thước gần với quả quýt và được cho vào túi áo hoặc quần khi nào cần xem thời gian mới lấy ra. Đây chính là loại dành cho nam giới phổ biến nhất thế giới từ thế kỷ 15 cho đến đầu thế kỷ 20 mới bị thay thế bởi đồng hồ đeo tay.

MỤC LỤC › Đồng hồ quả quýt là gì? › Lịch sử đồng hồ quả quýt, khởi nguồn từ “quả trứng Nuremberg” 1. Câu chuyện ra đời 2. Hành trình phát triển 500 năm 3. Cơ chế vận hành › Cách đeo đồng hồ quả quýt đúng chuẩn › 5 kiểu dáng đồng hồ bỏ túi kinh điển nhất lịch sử 1. Open Face/Lépine 2. Full Hunter/Hunter Case/Savonnette (Hunter Pocket Watch) 3. Half Hunter/Demi Hunter 4. Double Hunter 5. Half Double Hunter › Hành trình tiến hóa từ đồng hồ bỏ túi đến đeo nơi cổ tay › 7 Bí mật về đồng hồ quả quýt chưa từng được tiết lộ 1. Chiếc túi nhỏ trên quần Jean Levi’s thực chất dùng để đựng đồng hồ 2. Phụ nữ mới là người đầu tiên sử dụng đồng hồ quả quýt, không phải đàn ông 3. Đồng hồ bỏ túi cũng có tiêu chuẩn thiết kế 4. Bí mật trong chiếc đồng hồ của Tổng thống Lincoln 5. Chiến tranh thế giới I đã chấm dứt hành trình của đồng hồ bỏ túi 6. Thương hiệu Citizen khởi đầu bằng một chiếc đồng hồ bỏ túi năm 1924 7. Tiếng tích tắc là nét đặc trưng

Đồng hồ quả quýt là gì?

Đồng hồ quả quýt (Pocket Watch), hay còn gọi là đồng hồ bỏ túi, là dạng đồng hồ có kích thước mặt số lớn (thường từ 40mm – 55mm), thiết kế dạng tròn, không có dây đeo cổ tay mà sử dụng một sợi dây xích để gắn vào áo vest, quần tây hoặc áo ghi-lê.

Phát minh này ra đời do nhu cầu cần một máy báo giờ có thể mang bên mình mà không phụ thuộc vào bất cứ nguồn điện để hoạt động. Vì vậy mà đồng hồ bỏ túi đầu tiên sử dụng năng lượng từ dây cót chính, lúc này chúng không có kính mà có nắp bằng đồng thau.

Đối với giới quý tộc trước đây thì loại đồng hồ là vật bất ly thân, không thể thiếu trong túi của một quý ông thanh lịch. Mặt khác, chúng còn được dùng bởi phụ nữ thường có mặt số được gắn thêm một nắp đậy, điều này có tác dụng trang trí hơn là bảo vệ.

Lịch sử đồng hồ quả quýt, khởi nguồn từ “quả trứng Nuremberg”

Lịch sử của đồng hồ quả quýt không chỉ là lịch sử của cơ khí, mà là lịch sử của thời trang và sự tiến hóa của xã hội loài người.

1. Câu chuyện ra đời 

Vào đầu thế kỷ 16, đồng hồ cơ học vẫn là những cỗ máy khổng lồ đặt tại tháp chuông nhà thờ. Bước ngoặt xảy ra vào khoảng năm 1505, tại thành phố Nuremberg (Đức), một thợ khóa tài hoa tên là Peter Henlein đã làm được điều không tưởng: Thu nhỏ toàn bộ hệ thống bánh răng khổng lồ vào một chiếc hộp kim loại nhỏ, có thể mang theo bên người.

Nguyên mẫu đầu tiên có hình dáng như một mặt dây chuyền và được đeo quanh cổ. Lúc này, chúng có dáng hình hộp và cần lên dây cót 2 lần mỗi ngày và có hình dạng giống như một đồ vật mới lạ hoặc một con động vật nào đó. Đồng hồ bỏ túi lúc này tuy không phải là giải pháp đo thời gian chính xác nhất nhưng chúng đại diện cho địa vị và sự cao quý. Chúng sử dụng để phân biệt giữa thợ thủ công và các thành viên tầng lớp thượng lưu trong xã hội vì chỉ những người giàu có mới được sử dụng.

Sau khi phát minh ra lò xo 1657, khắc phục độ chính xác bằng cách đưa vào bộ thoát đòn bẩy và tay quay phút, Henlein cũng đã cải tiến kích thước nhỏ hơn và dễ mang theo bên mình. Đến thế kỷ 17 chúng được thiết kế lại theo hình dáng tròn quen thuộc mà chúng ta thường thấy bây giờ. Việc sản xuất này lan sau đó lan rộng khắp các phần còn lại của các nước Châu Âu.

2. Hành trình phát triển 500 năm

Những chiếc đồng hồ đầu tiên của Peter Henlein có hình cầu, nặng trịch và được gọi là “Nuremberg Eggs” (Quả trứng Nuremberg). Chúng chỉ có một kim giờ và chưa có kim phút, sai số lên tới cả tiếng đồng hồ mỗi ngày và thường được đeo lủng lẳng trên cổ như một món trang sức phô trương quyền lực hơn là để xem giờ.

Kể từ nguyên bản đơn sơ đầu tiên vào thế ký 16, chiếc đồng hồ quả quýt đã tiến hóa không ngừng và biến đổi qua nhiều hình dáng khác nhau. Để bây giờ, chúng hiện diện trên cổ tay chúng ta như một món phụ kiện thời trang đẳng cấp sau hơn 500 năm lịch sử.

3. Cơ chế vận hành

Chiếc đồng hồ bỏ túi cơ học truyền thống trang bị bộ máy lên cót bằng tay. Trước đó khi chưa có núm xoay, có thể lên dây cót bằng chìa khoá lắp vào lỗ trên mặt sau của đồng hồ bỏ túi. Hành động này khiến lò xo bên trong bộ máy cuộn lại tạo ra năng lượng dự trữ, giải phóng ra khi hoạt động.

Đồng hồ bỏ túi thời kỳ đầu phải lên dây cót bằng cách dùng chìa khóa

Đến 1680 đồng hồ đã bắt đầu kết hợp lò xo cân bằng vào trong bộ máy và kim phút bắt đầu xuất hiện trên mặt số. Chúng tự lên dây cót khi đeo nhờ bổ sung rotor bên trong bộ máy (quả lắc từ trái sang phải theo chuyển động tự nhiên của người đeo, nén lò xo chính và lên dây cót cho đồng hồ).

Ngoài ra cũng có chuyển động bằng thạch anh hiện đại hơn, hoạt động bằng cách sử dụng pin gửi xung điện làm thạch anh rung, chuyển đổi chúng thành chuyển động của kim.

Cách đeo đồng hồ quả quýt đúng chuẩn

Đồng hồ bỏ túi có dây xích gắn vào để buộc chúng vào thắt lưng, ve áo hay áo ghi lê nhằm ngăn chúng bị đánh cắp hay bị rơi ra.

Ngoài dây xích, đồng hồ quả quýt có thể được gắn trên dây đeo bằng da ngắn, móc khoá hay một vật cố định nếu cảm giác dây xích cồng kềnh và có khả năng mắc vào đồ vật.

Charles II của Hoàng Gia Anh đã khởi xướng xu hướng gắn đồng hồ bỏ túi vào áo ghi lê. Vào những năm 1800, một thành viên Hoàng Gia đã làm lại xu hướng này bằng cách cố định dây xích vào áo khoác bằng một chiếc kẹp.

5 kiểu dáng đồng hồ bỏ túi kinh điển nhất lịch sử

Phần lớn đồng hồ quả quýt thường được trang bị chức năng âm báo, điểm chuông (phát âm thanh theo chu kỳ), Chronograph, lịch ngày, phát nhạc,… và được chia làm hai loại chính: Không có nắp gọi là Lépine, có nắp gọi là Savonnette (Hunter Case Watch/Hunter Pocket Watch tức loại đồng hồ bỏ túi của thợ săn). 

5 phân loại dưới đây bởi yếu tố thẩm mỹ, cách sử dụng và trưng bày, đây cũng là yếu tố xác định “độ tuổi” và giá trị đồng hồ, tính hấp dẫn đối với người mua tiềm năng.

1. Open Face/Lépine

Open Face hay Lépine là tên gọi chung của đồng hồ quả quýt lộ mặt không có nắp đậy, chỉ cần lấy ra là có thể đọc được thời gian. Phần mặt số được bảo vệ bởi lớp kính thủy tinh trong suốt. Cái tên Lépine xuất phát từ tên của bậc thầy đồng hồ – Jean-Antoine Lépine khi ông thiết kế ra cấu trúc máy cùng một mặt phẳng.

Đồng hồ quả quýt phong cách Lépine – Không có nắp đậy mặt số

Đồng hồ bỏ túi Lépine có núm chỉnh và lên dây đặt tại vị trí 12 giờ. Nếu có giây nhỏ (Small seconds) thường đặt ở 6 giờ hoặc 9 giờ. Tổng quát, đây là thiết kế cổ điển truyền thống và phổ biến hàng đầu bởi sự tiện lợi của nó, không chỉ được sử dụng rộng rãi mà còn thích hợp với các nhân viên ngành đường sắt, đặc biệt là ngành đường sắt Mỹ.

2. Full Hunter/Hunter Case/Savonnette (Hunter Pocket Watch)

Đồng hồ bỏ túi được thiết kế cho thợ săn có vỏ bọc có thể đóng mở nắp để bảo vệ mặt kính khỏi nguy cơ nứt vỡ. Chúng được gọi với cái tên Hunter Pocket Watch trong tiếng Anh vì những người thợ săn cáo Anh cần đồng hồ dễ mở bằng một tay, tay còn lại giữ dây cương của ngựa, đồng thời. Trong khi đó, tên gọi Savonnette theo tiếng Pháp hoặc xuất phát từ hình dạng giống bánh xà phòng tròn (tiếng Pháp là savon).

Savonnette/Hunter Pocket Watch, đồng hồ bỏ túi của thợ săn

Thường thì vỏ các loại Savonnette sẽ được thiết kế trang trí hoa văn hoặc điêu khắc với chủ đề không giới hạn: Sách, động vật, hoa quả, vì sao,loài hoa, côn trùng, thập giá và thậm chí là đầu lâu… Nắp vỏ có bản lề 9 giờ, núm chỉnh ở 3 giờ, giây ở 6 giờ. Điểm bất lợi là mất thời gian đọc hơn Lépine do phải mở nắp.

Savonnette sử dụng nắp lò xo, nút bấm mở đặt ở vị trí chóp núm, núm luôn đặt ở vị trí 3 giờ và giây nhỏ ở vị trí 6 giờ cho phép đồng hồ có thể cầm và mở nắp chỉ bằng tay phải. Cấu trúc máy của Savonnette cũng chính là cấu trúc của đại đa số đồng hồ đeo tay ngày nay (núm ở 3 giờ) nên chúng chính là tiền thân trực tiếp của đồng hồ đeo tay.

3. Half Hunter/Demi Hunter

Đồng hồ bỏ túi phong cách Half Hunter

Để giải quyết vấn đề rắc rối khi phải mở vỏ đồng hồ để đọc thời gian của các thợ săn, loại Half Hunter đã được tạo ra, trong đó phần nắp được khoang rỗng hình tròn ở giữa sao cho có thể đọc thời gian ngay khi lấy ra mà không cần mở nắp nhưng vẫn bảo vệ được mặt kính ở bên dưới.

4. Double Hunter

Đồng hồ bỏ túi phong cách Double Hunter

Đồng hồ quả quýt được thiết kế cho thợ săn còn có một loại gọi là Double Hunter Case. Loại này phần vỏ có đến hai nắp mở ở mặt trước lẫn mặt sau. Mở nắp trước để xem thời gian, mở nắp sau để xem bộ máy cơ, hai mặt đều có gắn kính bảo vệ. Khi cả hai vỏ đều được mở thì đồng hồ có thể tự đứng vững để dễ nhìn khi đặt trên bàn hoặc tủ.

5. Half Double Hunter

Đồng hồ bỏ túi phong cách Half Double Hunter

Đây là thiết kế vỏ lai hai kiểu Hunter và Half Hunter lại với nhau. Nắp trước là khoang rỗng hình tròn ở giữa sao cho đồng hồ có thể đọc thời gian ngay khi lấy ra mà không cần mở nắp, nắp sau (có thể áp dụng các biện pháp trang trí) mở để xem bộ máy. Loại này là lựa chọn tuyệt vời nếu mong muốn một chiếc dễ đọc, xem được máy, trang trí đẹp mắt.

Hành trình tiến hóa từ đồng hồ bỏ túi đến đeo nơi cổ tay

Sự phát triển của đồng hồ bỏ túi đã bắt đầu vào đầu thế kỷ 15 khi bộ phận dây tóc được phát minh. Hình dạng được cải tiến dần theo thời gian nhưng không đáng kể, vào thời điểm phát minh, chúng có hình tròn, làm bằng sắt có kích thước đường kính 6 cm dày 2 cm.

• 1550: Xuất hiện đồng hồ trứng (hình bầu dục) dễ dàng cầm nắm, di động.
• 1575: Chiếc đồng hồ có kích thước nhỏ đầu tiên có thể bỏ vừa túi quần áo ra đời, kèm theo chức năng báo thức. Ban đầu, loại này thường được mang giấu (đặt trong túi ở mặt trong của áo, váy).
• 1632: Các màu sơn men được phát minh và dần xuất hiện trên các nắp, mặt đồng hồ.
• 1674: Thợ đồng hồ người Pháp Isaac Thuret đã làm chiếc có bộ phần dây tóc (Một linh kiện thuộc bộ dao động có trách nhiệm mang đến độ chính xác được phát minh bởi Christiaan Huygens năm 1665).
• 1676: Chiếc đồng hồ quả quýt đầu tiên có chức năng âm báo (đặt giờ phát âm thanh) đã được sản xuất.

Vào thế kỷ 18: Đồng hồ quả quýt thường là một phần trong bộ trang sức được đeo ngay tại thắt lưng.

• 1700: Bắt đầu được trang bị kim phút.
• 1708: Điêu khắc, chạm trổ dần phổ biến trên phần vỏ ngoài.
• 1720: Chiếc đồng hồ đầu tiên sử dụng chân kính được chế tác.
• 1726: Bánh xe gai (loại cylinder, một linh kiện thuộc bộ hồi) được phát minh.
• 1740: Xuất hiện chiếc có vỏ làm bằng vàng 4 màu.
• 1800: Đồng hồ quả quýt không ngừng thay đổi từ khung vỏ ngoài lẫn bộ máy.
• 1842: Phát minh cơ cấu lên dây cót không cần chìa khóa đã giúp cho việc lên dây nhanh chóng và dễ dàng hơn bao giờ hết chỉ bằng cách vặn núm chỉnh theo chiều kim đồng hồ.

Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, trong cuộc chiến tranh Boer và sau đó là Thế chiến I, các binh sĩ nhận ra rằng việc thò tay vào túi áo, mở nắp đồng hồ để căn giờ pháo kích khi đang cầm súng là hành động quá nguy hiểm và không tối ưu cho chiến trường. 

Họ bắt đầu hàn thêm các vấu vào vỏ đồng hồ quả quýt và luồn dây da qua để đeo lên cổ tay, từ đó vô tình tạo nên kiểu dáng đồng hồ đeo tay tiện lợi như ngày nay. Những chiếc “đồng hồ đeo tay giả chiến” này chính là mắt xích chuyển giao lịch sử. Sau Thế chiến I, đồng hồ đeo tay trở thành chuẩn mực mới, đẩy đồng hồ quả quýt vào lãnh địa của những nhà sưu tập và những quý ông hoài cổ.

7 Bí mật về đồng hồ quả quýt chưa từng được tiết lộ

Bạn nghĩ mình đã hiểu hết về đồng hồ quả quýt? Dưới đây là 7 sự thật thú vị mà 90% người dùng đồng hồ thông thường không hề hay biết.

1. Chiếc túi nhỏ trên quần Jean Levi’s thực chất dùng để đựng đồng hồ

Có nhiều câu chuyện xoay quanh thiết kể của chiếc túi nhỏ trên quần Jean Levi’s, có người nói rằng nó được tạo ra để đựng những đồng xu nhỏ tránh thất lạc. Sự thật không phải vậy, khi Levi Strauss thiết kế chiếc quần Jeans 501 huyền thoại vào thế kỷ 19, chiếc túi đó được gọi chính thức là “Watch Pocket” (túi đựng đồng hồ). 

Nó được đo đạc tỉ lệ vàng để vừa khít một chiếc đồng hồ quả quýt size tiêu chuẩn, giúp các cao bồi và thợ mỏ bảo vệ đồng hồ khỏi trầy xước bởi chìa khóa hay tiền xu ở túi chính. Dù không còn dùng để đựng đồng hồ, nhưng kiểu thiết kế này đã trở thành một nét văn hóa thời trang đặc trưng của quần jean cho đến tận ngày hôm nay.

2. Phụ nữ mới là người đầu tiên sử dụng đồng hồ quả quýt, không phải đàn ông.

Chúng ta thường nhầm lẫn rằng đồng hồ quả quýt sinh ra để dành cho những bộ vest sang trọng của quý ông, nhưng phụ nữ mới là người thực sự đeo đồng hồ bỏ túi đầu tiên. 

Trước thế kỷ 17, đàn ông từ chối đeo đồng hồ vì họ cho rằng chúng kém chính xác và cồng kềnh. Chính phụ nữ quý tộc Châu Âu mới là những người tiên phong đeo các mẫu đồng hồ nhỏ (dạng quả quýt sơ khai) như một món dây chuyền trang sức. Phải rất lâu sau, đàn ông mới bắt đầu “học tập” và biến nó thành vật bất ly thân.

3. Đồng hồ bỏ túi cũng có tiêu chuẩn thiết kế

Nếu bạn nghĩ tiêu chuẩn COSC (Chronometer) của Thụy Sỹ ngày nay là thước đo cao nhất về độ chính xác, thì bạn đã lầm. Vào cuối thế kỷ 19, có một tiêu chuẩn còn khắt khe hơn, sinh ra dành riêng cho những chiếc đồng hồ bỏ túi. Đó là tiêu chuẩn “Railroad Grade”.

Tiêu chuẩn này được đặt ra sau thảm họa đường sắt diễn ra tại Mỹ năm 1891, mà nguyên nhân là do chiếc đồng hồ bỏ túi của kỹ sư tàu khách đã ngừng chạy trong 4 phút. Tiêu chuẩn “Railroad Grade” đặt ra cho đồng hồ quả quýt những tiêu chí vô cùng khắt khe: 

• Mặt số phải là nền trắng, kim màu đen và sử dụng số Ả Rập to bản
• Thiết kế không được có nắp đậy, bắt buộc phải là thiết kế mở. 
• Sai số tối đa cho phép là 30 giây/ tuần
• Bộ máy phải có ít nhất 17 chân kính để giảm ma sát tối đa

Những quy định này đặt ra nhằm đảm bảo chiếc đồng hồ hoạt động chính xác và ổn định nhất. Giảm thiểu tối đa nguy cơ xảy ra những tai nạn đáng tiếc liên quan đến thời gian. 

4. Bí mật trong chiếc đồng hồ của Tổng thống Lincoln

Một câu chuyện nổi tiếng trong giới sử học: Tổng thống Abraham Lincoln sở hữu một chiếc đồng hồ quả quýt Waltham. Năm 1861, khi nội chiến Mỹ bùng nổ, thợ sửa đồng hồ Jonathan Dillon đang bảo dưỡng chiếc đồng hồ này đã bí mật khắc một thông điệp ủng hộ Liên bang vào bên trong bộ máy.

Tổng thống Lincoln đã đeo nó cả đời mà không hề hay biết. Bí mật này nằm im trong bóng tối gần 150 năm và chỉ được phát hiện khi Viện Smithsonian tháo tung chiếc đồng hồ ra vào năm 2009!

5. Chiến tranh thế giới I đã chấm dứt hành trình của đồng hồ bỏ túi

Như đã đề cập ở trên, sự khốc liệt của chiến trường không phù hợp để sử dụng đồng hồ bỏ túi. Chúng quá rườm ra và gây lãng phí thời gian, nơi một giây lơ là cũng có thể mất mạng. 

Kể từ sau Thế Chiến I, đồng hồ đeo tay tiện dụng đã dần phổ biến và thay thế hoàn toàn đồng hồ quả quýt. Chấm dứt hành trình cuẩ mẫu đồng hồ kinh điển.

6. Thương hiệu Citizen khởi đầu bằng một chiếc đồng hồ bỏ túi năm 1924

Citizen là một cái tên đã quá nổi tiếng trong thế giới đồng hồ, gắn liền với những chiếc đồng hồ Eco-Drive trứ danh. Nhưng ít người biết rằng, tiền thân của Citizen là Viện Nghiên cứu Đồng hồ Shokosha. Năm 1924, sản phẩm thương mại đầu tiên họ ra mắt không phải đồng hồ đeo tay, mà là một chiếc Đồng hồ quả quýt sử dụng bộ máy Caliber 16. 

Chính chiếc đồng hồ quả quýt năm 1924 đó đã đặt nền móng cho đế chế Citizen hùng mạnh ngày nay. Làm nền tảng cho sự phát triển vững chắc của hơn 100 năm sau.

7. Tiếng tích tắc là nét đặc trưng

Đồng hồ quả quýt khi hoạt động sẽ phát ra tiếng tích tắc đặc trưng, âm thanh này tạo ra bởi tần số dao động thấp chỉ 18.000 nhịp/giờ. Tiếng tích tắc trên đồng hồ quả quýt sẽ chậm rãi và vang hơn rất nhiều so với đồng hồ đeo tay, tạo cảm giác thư thái và hoài cổ.

Trọng Hiếu
Duyệt bởi Thanh Thùy